Maddi değer mi? Sanatsal ifade mi?

Mücevher ve takı arasındaki fark sadece kullanılan madenle mi sınırlı? Değerli taşların dünyasından çağdaş tasarımın sınırlarına kadar, bu iki kavramın ayrıştığı noktaları; malzeme, işçilik ve sanatsal değer açısından inceliyoruz.

“Bu yaz şu küpeyi takmalısın, çok trend!” emrivakisini yapan dergiler ve mahalle baskısı gibi sosyal medyayı etkisi altına alan kişilerden artık gına geldi. X markasını, Y dergisine verdiği kolye reklamı, Z’nin instagram hesabında ne de güzel parlıyor. Sence sana bir kolyeyi beğendiren ve taktıran refleks, o sezonun taaa bilmem ne zaman önce kararı verilmiş olan "trend parçası"mı, yoksa senin özgün ruhunla seçtiğin aksesuar mı?

Öncelikle mücevher ile takının anlamlarından ve aralarındaki farktan bahsedelim. Mücevherin temel özelliği maddi olarak "değerli" olmasıdır. Altın, platin gibi kıymetli madenler ile elmas, zümrüt, yakut gibi değerli ve nadir taşların birlikte kullanılarak üretilir. Maddi değeri zamanla korunur, hatta artabilir. Takı ise daha çok görselliğe odaklanır. Gümüş, bakır, pirinç gibi yarı değerli madenlerin yanı sıra cam, plastik, ahşap veya deri gibi malzemelerden yapılabilir. Maddi değeri genellikle kullanılan işçiliğe ve markaya bağlıdır; yatırım aracı olarak görülmez.

Şimdi sahneye çağdaş takıyı sokalım. Çağdaş takı temelde "nesnenin taşıdığı anlam" ve "sanatçının niyeti" ile belirlenir. Geleneksel mücevherde değer taşa ve madene endeksliyken, çağdaş takıda değer fikir ve tasarımın özgünlüğündedir. Malzeme hiyerarşisini reddeder. Bir parça plastik, kağıt, tekstil veya deniz kabuğu; altınla aynı değeri görebilir. Önemli olan malzemenin hikayeye ne kattığıdır.

Çağdaş takının en büyüleyici yanı, zamansız bir sahneye ait olmalarıdır, seninle birlikte yaşlanır ve bu yüzden kıymetlidir çünkü bir karakter inşasıdır. Mücevher ise klasik yapısı ile başı sonu belirlenmiş bir döneme aittir. Art-Deco dönemine ait bir mücevherin, Viktoryan olduğunu söylemek neredeyse imkansızdır. Fakat bir çağdaş takının dönemi, bulunduğu zamana göre şekil almaz. Bir heykel veya tablo gibi bir fikri, politik bir eleştiriyi veya kişisel bir duyguyu temsil edebilir. İzleyiciyi rahatsız edebilir, düşündürebilir veya şaşırtabilir. Süsleme amacı ikinci planda kalabilir.

Bu söyleme göre çağdaş takı için aklınıza belki büyük markalardan bir örnek gelmeyebilir ama size hemen yardımcı olayım. Elsa Peretti’nin Bone Cuff tasarımı çağdaş takının en ikonik örneklerinden biri sayılabilir. Modernist bir heykel gibi düşünülmüş, bileğin kemik yapısına oturan organik formu, takının bedenle bütünleşen bir “ikinci deri” olabileceğini gösterir. Düz çizgiler yerine kıvrımlı, anatomiyi takip eden formu, beden ve tasarım ilişkisini ön plana çıkarır. Minimalist ve güçlü bir tasarıma sahip olan bu işin, bugün hâlâ çağdaş takının “ikonik parçası” olarak kabul edilmesinin nedeni de budur; dönemlerden bağımsız, bedensel bir heykel niteliği taşıması. Burada takı, vücutla etkileşime giren bağımsız bir nesne gibidir.

Popülerite bir fon müziği gibidir. Arka planda çalar, ritmi belirleyebilir ama aslında sahneyi yönetmez. (sinema diline sahip olduğum için beni mazur görün) Elbette trendleri görmezden gelmek mümkün değil. Onlar vitrinleri, algoritmaları, belki de sohbetlerimizi belirliyor ama asıl mesele, popüler kültürle birlikte bizim de gelişerek popüler olanı, zamansız olana dönüştürmemiz. Mesele onu; eklemeler, çıkarmalar, sorgulamalar ve yorumlamalarla kendimizle etkileşime girmesini sağlamak. Aksi takdirde, başkalarının yazdığı hikayeleri ezberlemiş, kabul etmiş, oynamış hatta taklit etmiş oluruz, ki bu bizim biricik olmamızı çok keskin bir şekilde engeller. Bunu asla istemeyiz cık cık.

Trendler moda endüstrisi, renk paletleri, siluetler, sezonun “it” parçaları gibi konularda kolektif bir yön çizer. Bu; vitrinlerde gördüklerimizi, mağazaların sunduklarını, sosyal medyada önümüze düşen kombinleri etkiler. Ama, senin kim olduğunu, hangi takıyı neden seçtiğini ve o günkü ruh halini etkilemez. Yani aslında en kişisel ifade aracı, trendlerin dışında kalan seçimlerinde gizlidir, giydiğin trend olsa bile.

Bazen oyuncuların ya da yönetmenlerin filmleri ile ilgili verdiği röportajlarda duyarız, filmin en iyi sahnesi bilmem kim oyuncunun yaptığı doğaçlama ile vuku bulmuştur. Bizim için de arkadaşlarla çektiğimiz çalışılmamış pozlar, mahalle bakkalına giderken üzerimize hızla geçirdiğimiz tişört ya da evde öylesine topladığımız saçımız bizim en iyi sahnemiz değil midir? Yani acaba bu bana yakıştı mı diye dakikalarını aynanın önünde geçirdiğin şey değil, giydiğinde kendin olduğundan emin olduğun şey.

Takı seçiminde de uyman gereken tek ölçüt, senin üzerindeki bütünlüktür. İster zümrüt taşlı altın bir broş olsun, ister mukavvadan ya da plastikten yapılmış bir çağdaş takı, eğer seni anlatıyorsa, dil burada netleşir, zamansız ve sana ait olur. Ve aslında takının en büyük sırrı budur, sen fark etmesen de, kendini anlatmanın en doğru yoludur.

*Klimt02 web sitesinden görsel kullanıldı.